مهندس اسماعیل غفوری ،کارشناس ارشد زنبور عسل esmaeil.ghafouri90@gmail.com

کنه واروا (varroa destructor) که قبلا آن را واروا جاکوبسی می شناختیم انگل خارجی زنبور عسل است.

در اصل این انگل متعلق به زنبور عسل آسیایی آپیس سرانا بوده که به زنبور عسل اروپایی آپیس ملیفرا منتقل شده است، برخلاف آییس سرانا، زنبورهای عسل اروپایی قدرت دفاعی طبیعی کمی در برابر کنه دارند، کنه ها از زنبورهای بالغ و لاروها تغذيه و آن ها را ضعیف می کنند و باعث شیوع عوامل بیماری زا دیگر مانند ویروس ها در زنبور عسل می شوند.

تصویر کنه واروا روی بدن زنبور عسل

تاثیرات کنه واروا بر کلنی های زنبور عسل

تاثیرات کنه واروا بر کلنی های زنبور عسل از سه جهت قابل بررسی است:

1- تاثیر بر زنبورها:

زنبور های آلوده شده با کنه واروا در طول مراحل نوزادی معمولا زنده می مانند اما بعد از تولد ممکن است مشکلات فیزیولوژی و فیزیکی در زنبورهای بالغ ایجاد شود.این مشکلات شامل کاهش طول عمر ،کاهش وزن،بال های تغییر شکل یافته و کوچک شده و کاهش مقاومت طبیعی در مقابل عفونت ها می باشد.(شکل 1) بعضی از لاروهای آلوده شده نیز ممکن است در مراحل لاروی بمیرند و بوسیله زنبورهای بالغ از کندو خارج شوند.

2- تاثیرات بر کلنی:

تعداد کمی کنه واروا معمولا در کلنی های زنبور عسل حضور دارند که باعث بروز آسیب های آشکار نمی شوند.اگرچه هنگامی که سطح آلودگی افزایش یابد،ریسک اثرات مضر نیز بالا می رود.در کلنی های با مدیریت ضعیف که آلودگی افزایش می یابد علائم آلودگی در کلنی نیز آشکارمی شود.آلودگی های شدید جایگزینی زنبورهای بالغ با زنبورهای جوان سالم را کند می کند و باعث شیوع سریع ویروس های مضر در کلنی می شود.در این مرحله از آلودگی فرایند های معمول کلنی ها مانند چراگری،پرورش نوزادان و قدرت دفاعی کلنی کاسته و کلنی مستعد ابتلا به سندرو فروپاشی کلنی(CCD) می شود.

3-انتقال ویروس ها و سایر عوامل بیماری زا

تعدادی از ویروس ها بطور طبیعی در سطح کم و بدون ایجاد خسارت های مهم در جمعیت های زنبور عسل حاضر هستند.کنه واروا به عنوان یک ناقل از طریق تغذیه زنبورهای در حال رشد ویروس ها را در کلنی پخش می کند و از این طریق باعث ایجاد آلودگی در کلنی ها می شوند.هم چنین کنه واروا می تواند آسیب های ناشی از بعضی بیماری های معمول زنبور عسل مانند آکاراپیوزیس را تشدید کند.

روش های مبارزه با کنه واروا

روش های رایج که بوسیله زنبورداران برای مبارزه علیه کنه واروا استفاده می شود رامی توان به دو دسته اصلی تقسیم نمود:

1- استفاده از کنه کش ها

در این روش از مواد شیمیایی به منظور کشتن کنه ها استفاده می شود. این مواد به صورت خوراکی،اسپری مستقیم بر روی زنبور ها،تدخینی ،نوارهای تماسی یا تبخیری به کار برده می شوند.مواد شیمیایی یا کنه کش ها به دو نوع مجاز و غیر مجاز تقسیم می شوند.

کنه کش های مجاز:شامل محصولات دارویی دامپزشکی هستند که با استفاده از داده های علمی کیفیت ،تاثیر گذاری و ایمنی آن ها برای استفاده کننده ،زنبورها،مصرف کننده محصولات زنبور عسل و محیط زیست تایید شده است.

کنه کش های غیر مجاز:شامل موادی هستند که بصورت رسمی تاثیر آن ها تایید نشده و مصرف آن ها برای زنبوردار،زنبورها،مصرف کننده محصولات زنبور عسل و محیط زیست خطرناک است.

تصویر کنه چسبیده به زیر شکم زنبور

2- استفاده از روش های مدیریتی:

این روش ها به زنبوردار اجازه می دهد بدون استفاده از کنه کش ها،جمعیت کنه را کنترل نماید.این روش ها بر اساس تکنیک های پرورش زنبور عسل و به منظور کاهش جمعیت کنه از طریق روش های فیزیکی انجام می گیرد.اغلب روش های مطلوب و موثر شامل به دام انداختن کنه در شان های نوزادان و حذف نمودن آن ها است.

جدول مقایسه روش های مدیریتی و مواد شیمیایی برای کنترل کنه واروا
جدول 1:مقایسه روش های مدیریتی و مواد شیمیایی برای کنترل کنه واروا

روش های مدیریتی

چهار روش مدیریتی جهت کنترل جمعیت کنه واروا شامل تله گذاری و حذف نوزادان نر،تله گذاری و حذف نوزادان ، تقسیم کندو و یا بچه مصنوعی و صفحه مشبک (توری) کف کندو وجود دارد که در ادامه نحوه انجام این روش ها توضیح داده می شود.

روش تله گذاری و حذف نوزادان نر

برای انجام این روش در فصل بهار دو قاب کم عرض در منطقه پرورش نوزادان گذاشته و اجازه می دهیم زنبور ها بصورت طبیعی قسمت پایین شان را سلول نر درست کنند.

بهترین زمان گذاشتن این قاب ها در کلنی موقعی است که ملکه اولین تخم های نر را می گذارد.هنگامی که قاب های نر از شفیره های سرپوشیده پر شدند و قبل از خروج زنبورهای نر این قاب ها را از کندو خارج و قاب ها را حذف می کنیم.این فرآیند را می توان در طول فصل تکرار نمود تا تاثیر بیشتری داشته باشد.(شکل3)

ویژگی های این روش:کاربرد آسان ،عدم نیاز به ابزار خاص، عدم استفاده از کنه کش ها ،زمان بر بودن ،مفید بودن ولی بهره وری کمی دارد.

روش تله گذاری و حذف نوزادان

در این روش ابتدا ملکه را با استفاده از قفس جداسازی بر روی شانA محدود می کنیم.بعد از 9 روز ملکه را در شان جدید B محدود کرده و شان A را در منطقه پرورش نوزادان قرار می دهیم تا کنه های موجود در کندو وارد سلول های نوزادان شوند.بعد از گذشت 9 روز دیگر (روزهجدهم) شان A را که حالا دارای سلول های شفیره سرپوشیده است از کلنی خارج و حذف می کنیم و ملکه را نیز در شان جدید (C) محدود کرده و این بار شان B را در محدوده پرورش نوزادان قرار می دهیم.بعد از9 روز دیگر (روز بیست و هفتم) شان C را از قفس جداسازی خارج و ملکه را آزاد می نماییم و شان C را در منطقه پرورش نوزادان قرار می دهیم و بعد از گذشت 9 روز دیگر (روز سی و ششم)شان C را نیز از کندو خارج می نماییم.(شکل 4)

آموزش نحوه تله گذاری و حذف نوزادان

روش تقسیم کندو یا بچه مصنوعی

برای این روش کندوی مادری را از جای خود حداقل به فاصله ی 4 متر جابجا کنید.کندوی دوم را که شامل قاب های جدید و ملکه ی کندوی مادری است در جای کندوی اصلی قرار دهید.زنبور های چراگر به کندوی جدید بر می گردند.بعد از 9 روز دیگر همه ی شاخون ها را بجز یکی ،از کندوی مادری حذف کنید.به منظور جلوگیری از پرواز جفت گیری ملکه متولد شده ،آن را در قفس مخصوص که کارگران بتوانند از آن پرستاری کنند محدود می کنیم.بعد از گذشت 3 هفته دیگر همه نوزادان کندوی مادری به دنیا آمده اند حالا 2 قاب از لاروهای سر باز را از کندوی بچه مصنوعی برداشته و به کندوی مادری منتقل می کنیم و هنگامی که لاروهای این دو قاب سرپوشیده شدند از کندو خارج و حذف می کنیم.در این مرحله ملکه باکره نیز از کندو حذف و ملکه جدید به کندوی مادری معرفی می کنیم.هم چنین ملکه قدیمی در بچه مصنوعی را نیز می توان تعویض کرد.

ویژگی های این روش:ترکیب کنترل بچه دهی با کنترل کنه واروا،تعداد زیادی از کنه ها از بین می روند،معرفی ملکه جدید به کندو ،تنها در فصل بچه دهی زنبورها قابل استفاده است.

ویژگی های این روش: می تواند خیلی موثر باشد.عدم استفاده از کنه کش ها، افزایش تعداد زنبورهای چرارو،زمان بر است،نیاز به مهارت بالای زنبورداری دارد،اگر در اواخر فصل استفاده شود می تواند باعث ضعیف شدن کندو شود.

روش صفحه مشبک (توری) کف کندو

برای استفاده از این روش باید صفحه مشبک کف کندو را که مخصوص بررسی وضعیت کنه است در کندو نصب کنید.تعداد زیادی از کنه ها که از کندو پایین می افتند زنده هستند.این وسیله اجازه ورود مجدد کنه های زنده را به کندو نمی دهد و در نتیجه تعداد کمتری از کنه ها برای تولید مثل وارد سلول های نوزادان می شوند.استفاده از این روش به همراه سایر روش ها باعث کاهش جمعیت کنه ها در کندو می شود(شکل5)

ویژگی های این روش: علاوه بر خارج کردن تعدادی از کنه های زنده باعث خروج سایر مواد مانند خرده های موم از کندو شده و مانع فعالیت سایر آفات مانند پروانه موم خوار می شود.می توان با نصب تله در کفه مشبک تعداد کنه های بیرون افتاده را به منظور تعیین سطح آلودگی جمع آوری و اندازه گیری نمود،اگر به تنهایی استفاده شود روش موثری نیست.

توضیحات اضافه شده سایت هزار کندو به اصل مقاله:در حال حاضر استفاده از کندوهای کف باز این روش کاهش کنه را در دل خود جای داده اند.در کندو های کف بسته معمول در ایران کنه در صورت ریزش در کف کندو دوباره می تواند از بدنه کندو خود را به سطح شان یا بدن زنبورها برساند.چون در کندوهای کف بسته رایج در ایران ،کف کندو با اتصال دائم به بدنه متصل است عملا این روش به آسانی قابل استفاده با کندو های رایج نیست مگر از طبقه به همراه صفحه مشبک بجای کندوی کف بسته استفاده شود.

بررسی ریزش کنه در کندو

چه زمانی باید کنه واروا را درمان کرد؟

یک زمان ایده آل برای درمان کنه واروا وجود ندارد.اغلب زنبورداران زمان اصلی اواخر تابستان یا اوایل پاییز بین برداشت عسل و آماده سازی کلنی برای زمستان گذرانی انجام می دهند.در این زمان اندازه کلنی در حال کاهش است در حالی که آلودگی با کنه ممکن است رو به افزایش باشد.هدف از درمان ،کاهش قابل توجه در جمعیت کنه است.بنابراین حفاظت از آخرین چرخه نوزادان که منجر به تولید زنبورهای جوان برای بقای کلنی در زمستان گذرانی موفق می شود،نیاز است.هم چنین درمان کلنی ها در بهار معمول است مخصوصا زمانی که بررسی ها نشان می دهد کلنی ها هنگام خروج از زمستان گذرانی دارای جمعیتی از کنه هستند که ممکن است خطر جدی برای کلنی قبل از درمان در آخر تابستان داشته باشد.انتخاب روش درمان نیز ممکن است مشخص کننده زمان درمان باشد.بعضی از روش ها مانند (آپیگارد)نیاز به شرایط گرم برای حداکثر بازدهی دارد.بعضی دیگر (مانند اسید اگزالیک و لاکتیک )برای تاثیرگذاری نیاز به شرایط بدون نوزاد در کلنی دارند،بنابراین معمولا در اواخر سال استفاده می شوند.عموما زنبورداران ترجیح می دهند برای حداقل کردن ریسک باقیماندن سموم در محصولات زنبورعسل،درمان را در طول زمان فعالیت کلنی ،هنگامی که نوزادان در کندو هستند انجام دهند.اگرچه بعضی از درمان های اختصاصی (مانند آپیستان و بایوآرول)را می توان با خیال راحت در طول جریان عسل در صورت ضرورت استفاده کرد(البته در صورتی که قصد تولید عسل شان را داریم نمی توان از این کنه کش ها استفاده کرد.)

چه موقع باید کلنی را برای کنه بررسی کرد؟

بطور ایده آل باید چهار بار در سال کلنی را برای تعیین سطح کنه بررسی کرد:اوایل بهار،بعد از جریان عسل بهاره،در زمان برداشت عسل و اواخر پاییز.

چه تعداد از کلنی ها را باید بررسی کرد؟

سطح کنه در بین کلنی ها بسیار متفاوت است و ایده آل این است که همه کلنی ها را برای تعیین سطح کنه بررسی کنیم.اما این کار در زنبورداری های بزرگ بسیار سخت است.به همین خاطر می توان تعدادی از کلنی های قوی،که اغلب جمعیت بالایی از کنه را دارند بررسی کرد.